Hầu đồng và những biến tướng: Các nghi lễ hiện nay bị “vật chất hóa” từ đầu đến cuối (Kỳ cuối)

0
828

“Vật chất hóa” từ đầu đến cuối 

PV TT&ĐS đã có cuộc trò chuyện với GS-TS Ngô Đức Thịnh – nguyên Viện trưởng Viện nghiên cứu Văn hóa Việt Nam, Giám đốc TT Nghiên cứu và bảo tồn văn hóa tín ngưỡng, Ủy viên Hội đồng Di sản quốc gia, Phó Chủ tịch Hội đồng Folklore (tạm dịch là văn hóa dân gian) châu Á về thực trạng biến tướng này của hầu đồng.
– PV: Thưa GS Ngô Đức Thịnh, hầu đồng vốn chứa đựng những giá trị văn hóa và nghệ thuật, nói cụ thể hơn thì đó là những giá trị nào ạ?
– GS-TS Ngô Đức Thịnh: Hầu đồng là một nghi lễ tổng hợp, tích hợp những giá trị văn hóa nghệ thuật được dân gian đúc kết từ bao đời nay. Có thể thấy trong hầu đồng một di sản về văn học, âm nhạc, rồi vũ đạo, mỹ thuật, kiến trúc, lễ hội dân gian và nghệ thuật trình diễn… 
Về văn học, có cả một kho tàng văn học được lưu giữ trong hầu đồng. Về âm nhạc, hầu đồng đã sinh ra một loại hình nghệ thuật rất đặc biệt, đó là hát chầu văn. Về vũ đạo, riêng nghiên cứu trong hầu đồng, đã có hàng chục điệu múa: múa kiếm, long đao, đi chợ, múa quạt, chèo thuyền, thêu hoa, dệt gấm… rất mềm mại đề cao nữ tính. 
Đạo Mẫu và hầu đồng cũng để lại những giá trị mỹ thuật qua hệ thống trang trí tượng thờ, tranh thờ, di sản kiến trúc qua hệ thống đền phủ, các hình thức trình diễn dân gian qua lễ hội… Trong một hội thảo quốc tế về hầu đồng, TS. Frank Broschan từng nhận định rằng đây là một “kho tàng sống của di sản văn hóa Việt”. Và cũng chính vì vậy, hầu đồng đã thu hút sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu nước ngoài.
Hầu đồng và những biến tướng: Các nghi lễ hiện nay bị “vật chất hóa” từ đầu đến cuối (Kỳ cuối)
Giáo sư Ngô Đức Thịnh
– Đó là nguyên gốc. Theo GS, hiện nay hầu đồng còn giữ được bao nhiêu phần trăm giá trị gốc đó?
– Tôi rất buồn phải nói rằng 80% nghi lễ hầu đồng hiện nay là biến tướng. Biến tướng nghiêm trọng. Hoàn toàn “vật chất hóa” từ đầu đến cuối. Cách đây khoảng hơn chục năm, khi nghi lễ này vẫn còn “sạch”, hầu đồng chỉ diễn ra quy mô đúng là “tùy tâm biện lễ”, không hoành tráng, đồ sộ từ lễ vật, vàng mã đến tiền phát lộc (vì trong nghi lễ hầu đồng có phần phát lộc)… Quần áo để hầu cũng đơn giản, không cầu kỳ, đắt tiền như hiện nay, cốt sao đủ một bộ khăn, áo, mũ… đúng màu sắc cho mỗi giá hầu. 
Nhưng hiện nay thì cái gì cũng phải to, phải lớn, ngay như ngựa, voi làm bằng mã cũng phải đúng kích cỡ như thật, tiền phát lộc không còn là “bạc lẻ” gọi là tượng trưng nữa mà mệnh giá tiền phải lớn. Lễ vật phải nhiều… Tất cả chỉ vì họ nghĩ rằng “tốt lễ dễ kêu”. Đặc biệt là tầng lớp thương mại, còn làm biến tướng nghi lễ này khi không quan tâm tới Mẫu Địa mà chỉ quan tâm tới Mẫu Thượng ngàn và Mẫu Thoải vì quan niệm đây là những vị thần tài mang đến “tiền rừng bạc bể”…
“Sự trục lợi đã biến hầu đồng thành mê tín dị đoan”
– Theo GS biến tướng nhất trong hầu đồng là gì?
– Chính là sự trục lợi. Trục lợi ở chuyện đồng bói và “xin lộc”. Nghĩa là những người hầu đồng lợi dụng chuyện thực thực hư hư của việc thần thánh nhập để bói toán (thánh phán) nhằm kiếm tiền từ những người tham dự hoặc những người tham dự càng đóng góp nhiều tiền thì sẽ được phát “lộc” càng to, làm ăn phát đạt, kiếm bộn tiền… Chính sự trục lợi này đã biến hầu đồng từ một sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng thành mê tín dị đoan.
Hầu đồng và những biến tướng: Các nghi lễ hiện nay bị “vật chất hóa” từ đầu đến cuối (Kỳ cuối)
GS Thịnh trong một hội thảo về tín ngưỡng thờ Mẫu
– Sau rất nhiều năm nghiên cứu, hẳn GS biết rất rõ nguyên nhân vì sao bản chất của hầu đồng hiện tại là trục lợi, rồi làm hầu đồng biến tướng?
– Bao giờ cũng vậy, trải qua quá trình thay đổi, phát triển của dân tộc, xã hội thì hầu đồng cũng có những chuyển biến theo, có thể theo chiều hướng tích cực nhưng cũng có thể theo chiều hướng tiêu cực. Hầu đồng theo tôi hiện nay bị biến tướng theo mặt trái của nền kinh thế thị trường, đặc biệt là khi đạo Mẫu rất phát triển ở những thành phố lớn. Ở vùng nông thôn hiện nay, theo nghiên cứu của tôi thì sự biến tướng không như ở thành phố, những khu vực đô thị.
– Tức là ở những nơi kinh tế càng phát triển thì hầu đồng càng biến tướng ạ?
– Kinh tế do con người làm ra và xã hội cũng do con người tạo nên. Vì thế yếu tố chính ở đây phải là con người, cụ thể trong hầu đồng là các thanh đồng. Cũng bởi do biến tướng mà giới hầu đồng phân thanh đồng thành 2 loại: đồng nhập (đồng mê) và “đồng đú” (đồng đua), trong đó đồng nhập là những người hầu đồng chuyên nghiệp, có căn cốt thực sự. Còn đồng đua không có căn cốt nhưng hầu đồng để nhằm mục đích “vật chất hóa”. Bây giờ do biến tướng nên “đồng đú” nhiều hơn đồng nhập. Và đây chính là bộ phận có thể nói đã làm “ô uế” đạo Mẫu và ngôi nhà Mẫu.
– Việc nhận biết đâu là đồng nhập có theo một “quy chuẩn” nào không thưa GS?
– Để nói thành “công thức” cụ thể thì rất khó. Nhưng đồng nhập là những người có thể nói đã trải qua giai đoạn rất khó khăn trong cuộc sống về mặt tinh thần. Họ sống mà không ra sống, đúng như “bị hành”, đày ải giữa nhân gian. 
Tôi đã từng chứng kiến một người ở Lạng Sơn trước khi trở thành thanh đồng, cứ vào giữa đêm đông giá rét chị lại cởi trần mình ra và khi thì leo lên cây ngồi hát, khi thì nhảy xuống ao ngâm mình trong làn nước lạnh như đá. Ai bảo vào nhà, chị cũng không vào. Nhưng cứ đến sáng là tự chị lại vào nhà rồi mặc quần áo chỉnh tề như thường để đi làm (chị là cán bộ của một công ty). 
Người ta bảo, chị có căn nhưng không ra hầu nên bị hành. Nhưng từ trước tới giờ chị và chồng có biết đồng cốt, lễ bái là gì đâu nên cũng không hiểu việc này. Đến khi tôi đến và giải thích ngọn ngành về nghi lễ hầu đồng, thế là chồng chị bảo: “Có bệnh thì vái tứ phương, hay cứ để nhà tôi ra trình đồng xem sao”. Tôi cũng đồng tình và sau đó thì quả thật, chị hoàn toàn trở lại bình thường, không còn bị “cơ đầy” như trước nữa.
Hầu đồng và những biến tướng: Các nghi lễ hiện nay bị “vật chất hóa” từ đầu đến cuối (Kỳ cuối)
Hiện nay thì cái gì cũng phải to, phải lớn, ngay như ngựa, voi làm bằng mã cũng phải đúng kích cỡ như thật
– Liệu việc này có thể lý giải dưới góc độ khoa học không ạ?
– Cũng chẳng có gì là huyền bí cả. Thực ra họ là những người vô cùng nhạy cảm về tinh thần, rất dễ bị mất cân bằng trong cuộc sống. Họ ra trình đồng và hầu đồng là để thông qua đó cân bằng lại cuộc sống, tìm ra chính mình mà thôi. Đó là một phương tiện để lấy lại tinh thần.
– GS có nói hầu đồng hiện đang “bùng nổ” mạnh nhất ở các đô thị lớn. Phải chăng, nhu cầu giải tỏa căng thẳng trong nhịp sống đô thị hiện đại là lý do dẫn tới điều này?
– Đó là thực tế. Bởi những đô thị lớn hiện nay như Hà Nội hay TP.HCM đều đang phát triển với tốc độ cao, thậm chí có lúc trở nên hỗn loạn. Điều ấy dẫn tới những đảo lộn xã hội về nhiều mặt như dịch chuyển dân cư, quá tải kết cấu hạ tầng đô thị, phá vỡ các quan hệ xã hội truyền thống, tạo tâm lý bức xúc, dồn nén trong đời sống văn hóa… Khi ấy việc sút giảm niềm tin vào bản thân, vào cộng đồng khiến người ta dễ đi tìm kiếm chỗ dựa và niềm tin tâm linh từ các lực lượng siêu nhiên như trường hợp hầu đồng.

– Theo GS, làm thế nào để nghi lễ này trở về đúng như những gì nó vốn có?

– Không có một thứ tôn giáo tín ngưỡng nào dạy con người làm điều xấu cả, chỉ có người ta lợi dụng nó để làm việc sai trái. Vì thế, không nên đổ tội cho hầu đồng. Nếu không có sự biến tướng, lợi dụng hình thức này để tuyên truyền mê tín dị đoan thì bạn có thể thấy, các hình thức hầu đồng chỉ như một cuộc sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng.

Bây giờ không chỉ riêng có hầu đồng đâu, mà còn nhiều thứ tôn giáo, tín ngưỡng đã bị lợi dụng. Điều mà tôi muốn nhấn mạnh đó là vấn đề con người và thái độ. Nếu hầu đồng được công nhận là di sản cũng là việc làm tốt, dựa vào đó để xây dựng một hành lang pháp lý, bài trừ tiêu cực, hướng dẫn tích cực để phát triển theo hướng tốt đẹp.

Không thể chữa bệnh bằng hầu đồng

Bác sĩ Nguyễn Thành Nam – Trung tâm Sức khỏe tâm thần lý giải: Do nhiều yếu tố tác động trong một buổi hầu đồng, từ màu sắc, âm nhạc, đến sự cổ động của những người bên ngoài, cộng với ý thức tự kỷ ám thị, những ông đồng, bà cốt sẽ rơi vào một trạng thái thăng hoa và hát xướng, múa diễn…

Ở những giá đồng không mang tính văn hóa đơn thuần mà chỉ là mượn giá đồng để thực hiện hành vi mê tín dị đoan, người hầu đồng thường “mượn khẩu thánh” hoặc giả danh người đã chết đòi người trần mắt thịt phải cúng mâm cao cỗ đầy, đòi tiền cao chất ngất và đủ các loại chi phí cho người lên đồng, nếu không sẽ bị quở mắng và làm cho bị bệnh. Đây là một hiện tượng nhảm nhí vì đã là thánh thì chẳng bao giờ hại người cả, đấy là còn chưa nói đến việc phản khoa học nữa.

Mời quý vị độc giả đón đọc toàn bộ trọn vẹn 7 kỳ của serie truyện Hầu đồng và những biến tướng tại đây

Theo Sơn Nguyên
(Tuổi trẻ & Đời sống)